Ingibjörg Jóhannesdóttir, safnstjóri Listasafns Íslands, og Dagný Heiðdal, listfræðingur og skráningarstjóri safnsins, ræddu málið í Bítinu á Bylgjunni. Þar kom fram að sýningin hafi byggst á níu sögum af fölsuðum verkum, en við hlið þeirra voru sýnd raunveruleg verk til samanburðar. Hugmyndin var ekki bara að benda fingri á falsanir, heldur fræða fólk um það hvernig hægt sé að sannreyna uppruna verka og lesa í söguna sem fylgir þeim.
Rauðmaginn sem rataði upp á vegg
Kjarninn í sýningunni er verkið sem gaf henni nafn. Það var málverk af rauðmaga sem hafði verið eignað Kjarval og rataði upp á vegg eftir að safnið tók við stórri gjöf, alls 1400 verkum. Ekki hafði verið búið að rannsaka öll verkin til fulls og rauðmaginn slapp því inn í sýningu. Síðar kom í ljós að hann var falsaður.
Ingibjörg sagði að um þetta verk hefðu verið á kreiki sögusagnir og þegar safnið fór loks að skoða það nánar reyndist það ekki vera eftir Kjarval. Sú uppgötvun varð síðan kveikjan að því að fara alla leið og búa til sýningu sem horfðist opinskátt í augu við þennan vanda.
Danskur Kjarval
Í viðtalinu kom fram að það séu fleiri en ein leið til að falsa listaverk. Stundum er verk einfaldlega málað frá grunni í stíl viðkomandi listamanns. Í öðrum tilvikum er farið lúmskari leið. Rauðmaginn var til dæmis í raun verk eftir danskan listamann, samtímamann Kjarvals, en ekki eftir Kjarval sjálfan. Þá nægði að breyta árituninni og setja nafn Kjarvals undir. Þar með var verkið orðið eitthvað allt annað á markaðnum en það raunverulega var.
Safnið lagði í sýningunni áherslu á að kenna fólki að skoða fleiri hluti en bara yfirborðið. Þar skipti máli að þekkja höfundareinkenni listamannsins, bera verkið saman við önnur verk, skoða eigendasöguna og kanna hvort til væru myndir eða heimildir sem sýna að verkið hafi verið lengi í sömu eigu. Einnig skipti tæknileg greining máli, til dæmis efnagreining á málningu, því þar gæti komið í ljós að notuð hefðu verið efni sem einfaldlega voru ekki til þegar listamaðurinn lifði og starfaði.
Yfir fjörutíu fölsuð verk í safninu
Það er dálítið sturluð staðreynd að í safni Listasafns Íslands eru yfir fjörutíu fölsuð verk. Ingibjörg sagði að þau hefðu borist safninu með ýmsum hætti í gegnum tíðina. Verkin væru tekin til hliðar, merkt sérstaklega og notuð sem rannsóknargögn og viðmið. Það væri hluti af því að læra af reynslunni og gera betur næst.
En vandinn nær langt út fyrir safnið sjálft. Að sögn Ingibjargar er mikið af fölsuðum verkum enn í umferð og í sumum tilvikum líklega í eigu fólks sem hefur ekki hugmynd um að verkið undir rúminu eða uppi á vegg sé falsað. Hún nefndi sérstaklega að í stóra málverkafölsunarmálinu á sínum tíma hefði aldrei fengist endanleg niðurstaða í dómstólum og því hafi verkin einfaldlega haldið áfram að ganga kaupum og sölum. Myndstef hafi síðar birt myndir af þeim verkum sem voru til rannsóknar, svo almenningur gæti sjálfur skoðað þau.
Þekking á myndlist er besta vörnin
Þær Ingibjörg og Dagný töldu bestu forvörnina felast í aukinni þekkingu. Því betur sem fólk þekkir íslenska myndlist, höfundareinkenni gömlu meistaranna og listasöguna sjálfa, því erfiðara verði að koma fölsunum í umferð. Það er ein af ástæðunum fyrir því að safnið leggur áherslu á að hafa verk úr eigin eigu sýnileg almenningi. Í Safnahúsinu við Hverfisgötu eru nú um tvö hundruð verk úr safneign til sýnis og þar sjá stjórnendur safnsins einmitt tækifæri til að efla skilning fólks á íslenskri myndlist og þar með líka á því hvernig greina megi fals frá frumverki.
Undirbúa sýningu Bjarkar
Mikið annríki er nú í safninu þessa daga við undirbúning næstu stóru sýningar. Hún verður opnuð í lok maí og byggir á verkum Bjarkar og James Merry, sem meðal annars hefur gert grímur og sjónrænt efni fyrir Björk. Sýningin verður hluti af Listahátíð í Reykjavík og er ein stærsta sýning safnsins á árinu.
