Grunnhæfni íslenskra nemenda hefur hrakað svo mikið undanfarna tvo áratugi að það getur ógnað langtímahagvexti landsins og velferð þjóðarinnar. Þetta var til umræðu í Reykjavík síðdegis á Bylgjunni í kjölfar fréttar Morgunblaðsins um stöðu menntakerfisins og mat Efnahags- og framfarastofnunarinnar, OECD.
Til umræðu voru Inga Sæland menntamálaráðherra og Jón Pétur Zimsen, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, fyrrverandi skólastjóri og kennari. Þau sögðu bæði að vandinn væri alvarlegur og að bregðast þyrfti við án tafar.
„Við erum að skrapa botninn“
Inga sagði niðurstöðurnar ekki koma sér á óvart. Hún sagði að skýrslur hefðu þegar sýnt versnandi stöðu nemenda, ekki síst í læsi og lesskilningi.
„Það er náttúrulega hrakandi læsi og minni lesskilningur,“ sagði Inga.
Hún sagði versnandi árangur í PISA-prófum hafa verið eitt af fyrstu málunum sem hún hefði tekið til skoðunar eftir að hún settist í stól menntamálaráðherra.
„Við erum að skrapa botninn,“ sagði hún og bætti við að stór hópur nemenda hefði ekki fengið kennslu við hæfi.
Inga sagði verkefnið stórt en að stjórnvöld yrðu að snúa þróuninni við. Hún hefði kallað eftir samstarfi atvinnulífs, kennara, nemenda, skólastjórnenda, foreldra og annarra sem koma að skólasamfélaginu.
„Við verðum bara hreinlega að taka höndum saman. Við getum ekki haldið áfram í þessa átt,“ sagði Inga.
Segir þrjú og hálft ár hafa tapast í lesskilningi
Jón Pétur sagði stöðuna jafnvel alvarlegri en margir gerðu sér grein fyrir. Hann sagði að frá aldamótum hefðu íslenskir nemendur tapað sem næmi þremur og hálfu skólaári í lesskilningi.
Hann lýsti málinu sem einum stærsta efnahagslega áhættuþætti Íslands næstu áratugi.
„Fólk virðist ekki gera sér grein fyrir því,“ sagði Jón Pétur.
Hann sagði að í skýrslum væri fjallað um að framleiðni gæti minnkað um að minnsta kosti fimm prósent vegna stöðunnar. Það jafngilti, að hans sögn, um 250 milljörðum króna á ári.
Jón Pétur hrósaði Ingu fyrir að viðurkenna vandann og sagðist styðja aðgerðir sem miðuðu að því að snúa þróuninni við.
„TikTok-enska og Netflix-enska“ ekki djúp kunnátta
Jón Pétur varaði einnig við þeirri hugmynd að íslensk börn stæðu sérstaklega vel í ensku þótt þeim gengi illa í íslensku og lesskilningi.
Hann sagði að sú enska sem mörg börn tileinkuðu sér í gegnum afþreyingu væri ekki endilega djúp eða akademísk málfærni.
„Menn halda einhvern veginn að TikTok-enska og Netflix-enska séu einhvern veginn djúp og góð. Það er bara alrangt,“ sagði Jón Pétur.
Hann sagði stöðuna ekki aðeins varða námsárangur heldur einnig lýðræði og þjóðarvitund. Ef fólk skildi ekki tungumálið nægilega vel væri hætta á að það ætti erfiðara með að taka þátt í samfélagslegri umræðu.
Vill betri yfirsýn yfir stöðu barna
Inga sagði að í ráðuneytinu væri unnið að aðgerðum. Hún nefndi meðal annars matsferil og ný stöðu- og frammistöðupróf sem skólarnir fá niðurstöður úr á næstu dögum og foreldrar í kjölfarið.
Hún sagði einnig að hún hefði lagt fram frumvarp um nýjan miðlægan gagnagrunn sem ætti að tryggja heildstæða yfirsýn yfir stöðu menntakerfisins og stöðu nemenda.
Markmiðið væri að geta greint fyrr þegar börn lenda í vanda með lestur og lesskilning og gripið þá inn í.
„Öll okkar framtíð byggir á lestri og hann er lykill að samfélaginu okkar,“ sagði Inga.
Hún sagði fórnarlömb stöðunnar vera þá árganga sem þegar væru að koma út úr skólakerfinu án þeirrar færni sem nauðsynleg væri til að halda áfram í námi og láta drauma sína rætast.
Kallar eftir þjóðarsátt
Jón Pétur sagði að þjóðarsátt þyrfti um menntamálin. Hann sagði nauðsynlegt að horfast í augu við vandann og axla ábyrgð.
Hann kallaði eftir nýrri aðalnámskrá, samræmdum prófum sem prófi öll viðmið námskrárinnar og kennsluaðferðum sem sýnt hafi verið fram á að virki.
„Það er allt of mikið af kennsluaðferðum hingað og þangað sem menn mæla ekkert fyrir fram og eftir hvort þær virki eitt eða neitt,“ sagði Jón Pétur.
Hann tók þó fram að víða væri unnið gott starf í skólum.
Vill kveikja gleði nemenda
Inga sagði að víða í skólakerfinu væri öflugt starf í gangi en að styðja þyrfti betur við þá skóla þar sem áskoranirnar væru mestar.
Hún hvatti grunnskóla til að taka þátt í verkefninu Kveikjum neistann og sagði ráðuneytið munu styðja skóla við innleiðingu þess, bæði með þjálfun og fjárhagslegum stuðningi.
Hún sagði verkefnið snúast um að efla íslensku, lestur, sjálfsstyrkingu og félagslega stöðu barna.
„Börnunum okkar á að líða vel frá sex ára aldri inni í skólanum sínum, ekki vera illt í maganum, ekki hafa kvíða fyrir því að fara í skólann, heldur hlakka til að fara í skólann,“ sagði Inga.
Hún sagði markmiðið skýrt: að skólinn verði staður þar sem börn upplifa gleði, hreyfingu, öryggi og áhuga á námi.
„Þangað vil ég fara og ég bið bara samfélagið að koma með,“ sagði Inga.
