Þau verða meðal fyrirlesara á lokafundi vormisseris í fundaröðinni Heilsan okkar í Veröld, húsi Vigdísar, þar sem ópíóðar og verkjalyfjameðferðir í íslensku samfélagi verða til umræðu. Freyja sagði tilganginn vera að fara bæði yfir helstu verkjalyfjaflokkana, notkun þeirra, aukaverkanir og þróunina hér á landi, en Adam beini sjónum að því hvað mælist í fráveitukerfinu.
Ópíóðanotkun á niðurleið
Adam sagðist hafa fylgst með skólpinu í Klettagörðum í rúm tvö ár. Það gaf í raun mjög stóra heildarmynd af lyfja- og vímuefnanotkun á höfuðborgarsvæðinu.
Það sem hann sér nú er að ópíóðarnir virðast almennt vera á niðurleið, þó oxýkódón sé sveiflukennt og bendi til þess að það sé líka að berast inn í landið utan apóteka, meðal annars um Keflavík og hafnirnar.
Freyja sagði mikið hafa áunnist innan heilbrigðiskerfisins undanfarin ár. Þar hafi bæði fræðsla aukist og eftirlit með ávísunum orðið markvissara, meðal annars með miðlægu lyfjakorti. Um leið benti hún á að stór hluti misnotkunar færi ekki fram í gegnum hefðbundna lyfseðla, heldur aðrar leiðir.
Fölsuð lyf í umferð
Adam sagði landslagið orðið mun flóknara en áður. Ný efni væru stöðugt að koma inn á markaðinn og fölsuð lyf væru stór hluti af vandanum.
Verið væri að pressa töflur sem líktust þekktum lyfjum, til dæmis ópíóðum eða róandi lyfjum, en í þeim gætu í raun verið allt önnur og miklu sterkari efni. Í sumum tilvikum væri skammtastærðin svo lítil að örfá grömm gætu samsvarað þúsundum skammta. Fólk vissi því oft ekki í raun hvað það væri að taka.
Ketamín í hverri mælingu
Eitt af því sem kom mest á óvart var að ketamín mældist nú reglulega í skólpinu.
Adam sagði ketamín nú finnast í hverri mælingu og það benti til þess að efnið væri í talsverðri notkun í samfélaginu. Hann sagði jafnframt að með sérstökum greiningum væri hægt að sjá hvort um væri að ræða ketamín úr löglegri heilbrigðisnotkun eða efni af götunni. Niðurstaðan væri skýr: það sem mældist væri nánast allt götuketamín.
Freyja tók fram að ketamín ætti vissulega sér stað innan heilbrigðiskerfisins, til dæmis við ákveðnar svæfingar og sterk verkjatilfelli, en ekki í þeim mæli að það ætti að skila sér svona út í fráveitukerfið.
Ekki ætluð við langvinnum verkjum
Freyja lagði áherslu á að ópíóðar væru almennt ekki ætlaðir til meðferðar við langvinnum verkjum, nema í sérstökum tilvikum eins og hjá krabbameinssjúklingum. Hún sagði klínískar leiðbeiningar ekki ráðleggja slíka langtímanotkun og nefndi að verkjalyf væru aðeins einn hluti af stærri mynd.
Þar skipti líka máli aðgengi að sjúkraþjálfun, sálfræðiþjónustu og öðrum úrræðum. Skortur á slíkri þjónustu gæti ýtt undir það að fólk leitaði í lyfin.
Lyf ekki í vaskinn
Þau komu einnig inn á áhrif lyfja á umhverfið. Freyja sagði þekkingu á þeim afleiðingum vera að aukast hratt. Sýklalyf í fráveitu geti til dæmis ýtt undir sýklalyfjaónæmi og önnur lyf, meðal annars hormón og ákveðin verkjalyf, geti haft neikvæð áhrif á dýralíf.
Þess vegna skipti miklu máli að fólk losaði sig rétt við lyf sem ekki eru notuð.
Gömlum lyfjum, mixtúrum og öðru slíku á ekki að hella í vask eða klósett og ekki heldur setja í ruslið. Því á að skila í apótek.
Rótin skiptir máli
Aðspurður hvernig hægt væri að bregðast við fölsuðum lyfjum og nýjum efnum sagði Adam að það þyrfti að horfa á rót vandans.
Að hans mati væri erfitt að berjast eingöngu við framboðið. Mikilvægara væri að spyrja hvers vegna eftirspurnin væri til staðar og bregðast þar við með forvörnum, fræðslu og samtali milli þeirra sem kæmu að málaflokknum. Freyja tók undir það og sagði fræðslu um áhættuna skipta miklu máli.
