Ívar Halldórs
Ívar Halldórs
18:55 - 23:59

Núna

Lewis Capaldi

Almost

Næst

Lewis Capaldi

Almost

Þjóð­fræðingur segir föstu­daginn þrettánda byggja á gamalli hjá­trú

Auðun Georg Ólafsson skrifar
Þjóð­fræðingur segir föstu­daginn þrettánda byggja á gamalli hjá­trú
Föstudagurinn þrettándi vekur gjarnan ugg hjá fólki sem tengir daginn við óheppni. Samkvæmt þjóðfræðingnum Símoni Jón Jóhannssyni á sú hugmynd þó rætur í gamalli hjátrú fremur en raunverulegum staðreyndum.

Þetta kom fram í þættinum Reykjavík síðdegis á Bylgjunni þar sem rætt var við Símon um uppruna þessarar trúar. Hann segir hugmyndina byggjast á samspili tveggja eldri hefða: annars vegar hjátrúar um töluna þrettán og hins vegar neikvæðrar merkingar föstudags í kristinni hefð. Þegar þessir tveir þættir fari saman verði dagurinn í hugum margra sérstakur óheilladagur.

Samspil tveggja hjátrúarhefða

Símon bendir á að óttinn við töluna þrettán sé talinn eiga mjög fornar rætur. Sumir fræðimenn hafa rakið hann allt aftur til Súmera í Mesópótamíu fyrir um sex þúsund árum. Þar gegndi talan tólf mikilvægu hlutverki í skipulagi heimsins, til dæmis með skiptingu sólarhringsins í tólf klukkustundir og ársins í tólf mánuði. Þegar talan þrettán bættist við stóð hún utan við þessa heild og gat því talist óvenjuleg eða jafnvel hættuleg.

Í ýmsum trúar- og þjóðtrúarsögum birtist svipað mynstur. Í kristinni hefð voru til dæmis tólf postular en Jesús sjálfur talinn hinn þrettándi við síðustu kvöldmáltíðina. Í evrópskri þjóðtrú var jafnframt sagt að nornir kæmu saman tólf í hóp og sá þrettándi sem bættist við væri djöfullinn sjálfur.

Áhrif í nútímanum

Áhrif þessarar hjátrúar má enn sjá í nútímasamfélagi. Á sumum hótelum er til dæmis ekki að finna herbergi númer þrettán og í sumum flugvélum vantar sæti með því númeri. Símon segir þó að þessi hefð tengist ekki sérstaklega íslenskri þjóðtrú heldur sé hún að miklu leyti innflutt frá enskumælandi löndum og hafi styrkst með poppmenningu, meðal annars í gegnum kvikmyndir.

Hin hliðin á hjátrúnni tengist sjálfum föstudeginum. Samkvæmt Símoni var föstudagur í heiðnum sið upphaflega dagur gleði og ásta, en með tilkomu kristni fékk dagurinn aðra merkingu, meðal annars vegna þess að samkvæmt kristinni trú var Kristur krossfestur á föstudegi. Þannig hafi kirkjan smám saman snúið gleðidegi í dag sem tengdist alvöru og íhugun.

Þrátt fyrir að margir tengi enn föstudaginn þrettánda við óheppni segir Símon ekkert benda til þess að óhöpp séu algengari þann dag en aðra. Rannsóknir hafi ekki sýnt fram á slíkt samband.

Hann bendir þó á að hjátrú sé víða til staðar í samfélaginu, sérstaklega meðal hópa sem telja sig háða heppni eða forlögum. Þar má nefna sjómenn, leikara og íþróttamenn sem halda oft í ákveðnar venjur eða siði sem þeir telja færa sér gæfu.

Að mati Símonar er því lítil ástæða til að óttast daginn sjálfan. Hann segir flesta einfaldlega geta tekið föstudaginn þrettánda með ró og jafnvel dálítilli kímni.

Fleiri greinar