Tilefni umræðunnar var meðal annars bréf sem lesið var upp í þættinum, dagsett 16. júlí 2009, þar sem umsókn Íslands að ESB var formlega orðuð. Ríkisstjórn Íslands undir forystu Jóhönnu Sigurðardóttur lagði umsóknina fram. Þá var jafnframt rifjað upp að Gunnar Bragi Sveinsson, þáverandi utanríkisráðherra, sendi árið 2015 bréf til Evrópusambandsins þar sem því var lýst yfir að íslensk stjórnvöld litu svo á að Ísland væri ekki lengur í umsóknarferli.
Engin vafi hjá Sigmari
Sigmar sagði engan vafa leika á því að umsóknin væri enn í gildi. Hann vísaði annars vegar til þess að Evrópusambandið liti svo á að svo væri og hins vegar til þess að Alþingi hefði með þingsályktun samþykkt að hefja aðildarviðræður.
Að hans mati geti ráðherra ekki einn og sér, án aðkomu þingsins, fellt úr gildi ákvörðun sem Alþingi hafi tekið með formlegri atkvæðagreiðslu. Hann sagði einnig að tilraunir hefðu verið gerðar síðar til að slíta viðræðunum með nýrri þingsályktun, en ekki hefði fengist þingmeirihluti fyrir því.
Sigmar lagði áherslu á að í raun hefði aðeins verið gert hlé á viðræðunum og að nú stæði einfaldlega til að taka upp þráðinn á ný.
Sigríður telur fyrri þingsályktun ekki binda næsta þing
Sigríður hafnaði þessari túlkun og sagði mikilvægt að hafa í huga að þingsályktun væri annars eðlis en lög. Að hennar mati bindur þingsályktun eins þings ekki sjálfkrafa það þing sem tekur við síðar.
Hún sagði það hafa verið meginkjarna umræðunnar árið 2015, þegar deilt var um réttmæti þess að draga umsóknina til baka án sérstakrar aðkomu Alþingis. Að hennar mati var það skýr afstaða þeirrar ríkisstjórnar sem þá sat að Ísland væri ekki lengur í umsóknarferli og að íslensk stjórnvöld hefðu síðan litið svo á að aðildarumsóknin væri ekki lengur virk.
Sigríður sagði að í dag skipti þessi lagalegi og stjórnsýslulegi ágreiningur máli vegna þess að hann hefði áhrif á það hvernig spurning yrði lögð fyrir kjósendur í þjóðaratkvæðagreiðslu.
Deilt um orðalag spurningarinnar
Mikil umræða hefur verið um fyrirhugaða spurningu í þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem lagt hefur verið upp með að spurt verði hvort halda eigi áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Landskjörstjórn hefur gert athugasemdir við það orðalag og bent á að ágreiningur sé uppi um það hvort umsóknin sé yfirleitt enn í gildi.
Sigríður taldi réttara að spurt yrði einfaldlega hvort kjósendur vildu að Ísland færi í aðildarviðræður við Evrópusambandið, já eða nei, án þess að gefa sér að verið væri að halda áfram einhverju ferli.
Sigmar sagðist ekki hafa neitt á móti því að orðalagið yrði skoðað betur. Hann sagði mikilvægt að það væri alveg skýrt um hvað væri verið að spyrja og að ábendingar landskjörstjórnar væru gagnlegar í þeirri vinnu. Hann kvað ekkert vera „meitlað í stein“ í því efni.
Tekist á um gögn og samningsramma
Í viðtalinu urðu einnig heilmikil orðaskipti um samningsramma Evrópusambandsins frá árinu 2010 og hvaða upplýsingar hefðu legið fyrir um það ferli sem tæki við ef Ísland færi aftur í aðildarviðræður.
Sigríður sagði alvarlegt að þingmenn hefðu þurft að lesa um slíkan samningsramma á forsíðu Morgunblaðsins en ekki fengið skýra umfjöllun um hann í þinglegri meðferð málsins. Hún benti á að í rammanum kæmu fram skilyrði og kröfur af hálfu Evrópusambandsins, meðal annars um endurskoðun samninga og aðlögun að regluverki sambandsins.
Að hennar mati þarf almenningur að vita nákvæmlega hvað felst í aðildarviðræðum áður en þjóðin tekur afstöðu. Hún sagði ekki nægja að leggja fram einfalda spurningu án þess að greinargerð fylgdi þar sem fram kæmu samningsmarkmið Íslands og hvaða grundvallarkröfur yrðu settar af hálfu landsins, til dæmis um full yfirráð yfir sjávarútvegi.
Sigmar sakaði andstæðinga viðræðna hins vegar um að velja sér einstaka textabúta úr gögnum og sleppa öðru. Hann vísaði til skjals úr utanríkisráðuneytinu þar sem fram kæmi sameiginlegur skilningur íslenskra stjórnvalda og Evrópusambandsins um að ekki yrði ráðist í meiriháttar lagabreytingar eða stofnanabreytingar vegna hugsanlegrar aðildar fyrr en að lokinni þjóðaratkvæðagreiðslu.
Segir enga blekkingu í gangi
Sigmar lagði ríka áherslu á að enginn væri að reyna að blekkja almenning eða fara með málið í gegnum þingið með leynd. Hann sagði það vera sameiginlega hagsmuni allra, hvort sem þeir væru fylgjandi eða andvígir aðild, að upplýsingar væru sem gleggstar og aðgengilegastar.
Hann sagði jafnframt að ekki mætti ræða mögulegar samningaviðræður núna með nákvæmlega sama hætti og gert var þegar Ísland sótti fyrst um aðild í kjölfar bankahrunsins. Að hans mati hefði staða Íslands breyst mjög mikið síðan þá, sem og staða Evrópusambandsins og alþjóðamála almennt.
Vill skýrari greinargerð með spurningunni
Þrátt fyrir harðan ágreining virtust bæði Sigmar og Sigríður sammála um eitt grundvallaratriði: að þjóðin eigi að fá skýra og skiljanlega spurningu fyrir framan sig.
Sigríður sagði þó að það dygði ekki eitt og sér, heldur þyrfti jafnframt að fylgja með greinargerð frá Alþingi þar sem fram kæmi með skýrum hætti hvað fælist í því að hefja eða halda áfram aðildarviðræðum. Sigmar tók undir að skýrleikinn væri lykilatriði og sagðist reiðubúinn til að skoða breytingar á orðalaginu ef það þjónaði því markmiði.
