Ástandið í fangelsum landsins er orðið grafalvarlegt að mati viðmælenda í Reykjavík síðdegis á Bylgjunni. Þar kom fram að fangelsin væru yfirfull, biðlistar eftir afplánun hefðu lengst verulega og að brýnt væri að grípa til fjölþættra aðgerða án tafar.
Tilefni umræðunnar var yfirlýsing frá Félagi fangavarða þar sem sagði að staðan í fangelsum landsins væri orðin ólíðandi. Meðal annars hafi deildir sem ætlaðar eru fyrir átta fanga í sumum tilvikum hýst 12 til 14 manns, sem skerði getu fangavarða til að bregðast við átökum og öðrum alvarlegum uppákomum.
Varað hefur verið lengi við stöðunni
Víðir Reynisson, þingmaður og formaður allsherjarnefndar Alþingis, sagði ljóst að viðvörunarmerki hefðu verið á lofti um langt skeið.
Hann sagði að uppbygging nýs fangelsis hefði dregist úr hófi fram en lagði jafnframt áherslu á að nýtt fangelsi eitt og sér leysti ekki vandann. Samhliða þyrfti að ráðast í aðrar aðgerðir sem gætu skilað árangri fyrr.
„Þetta er ekki góð staða sem er núna,“ sagði Víðir og bætti við að nú þyrfti að „spýta í lófana“ ef ekki ætti illa að fara.
Segir stöðuna ekki nýja af nálinni
Guðmundur Ingi Þóroddsson, formaður Afstöðu, sagði ástandið hafa verið viðvarandi um árabil og að vandinn væri síður en svo nýr.
Að hans sögn hefur nýting fangelsanna verið í hámarki lengi, en það sem hafi breyst undanfarið sé meðal annars aukinn fjöldi gæsluvarðhaldsúrskurða. Afleiðingin sé sú að pláss sem annars nýtast fyrir afplánun fari undir gæsluvarðhald, með þeim afleiðingum að ekki sé hægt að taka við öllum sem úrskurðaðir eru í gæsluvarðhald.
Þá kom fram að menn gætu þurft að sofa í gæsluvarðhaldsklefum en dvelji yfir daginn á almennum deildum.
Guðmundur sagði ekki endilega fleiri vera að brjóta af sér en áður, heldur hefði kerfið í heild verið eflt á öðrum stöðum, svo sem hjá lögreglu, saksóknurum og dómstólum. Það hefði leitt til þess að fleiri mál færu í gegnum kerfið, án þess að fangelsin hefðu verið styrkt í sama takti.
Allt að 800 á biðlista
Eitt alvarlegasta atriðið sem fram kom var umfang biðlista eftir afplánun. Guðmundur sagði að á bilinu 700 til 800 manns væru nú á biðlista eftir því að komast í fangelsi og að sá hópur færi stækkandi.
Hann sagði jafnframt að fólk gæti beðið í mörg ár eftir afplánun og að í sumum tilvikum fyrndust dómar áður en til afplánunar kæmi.
Þá benti hann á að þetta væru almennt ekki alvarlegustu afbrotin, enda væri reynt að forgangsraða þeim sem dæmdir hefðu verið fyrir þyngri brot. Hins vegar væri staðan engu að síður alvarleg, bæði fyrir réttarkerfið og samfélagið í heild.
Getur rofið endurhæfingu fólks
Víðir sagði biðlistana einnig hafa neikvæð áhrif á endurhæfingu þeirra sem hefðu verið dæmdir. Hann sagði dæmi um að fólk sem hefði beðið árum saman eftir afplánun væri á meðan farið í meðferð, komið út á vinnumarkaðinn og jafnvel stofnað fjölskyldu, þegar kallað kæmi loks um að hefja afplánun.
Að hans mati væri það ekki aðeins íþyngjandi fyrir viðkomandi heldur einnig óheppilegt fyrir samfélagið að rjúfa þann stöðugleika eftir margra ára bið.
Vonast til skjótari úrræða
Guðmundur sagðist binda vonir við þær breytingar sem nú væru í gangi innan dómsmálaráðuneytisins og Fangelsismálastofnunar. Hann nefndi meðal annars að nú væri komin meiri sérþekking inn í stjórnkerfið, sem gæti skipt sköpum.
Hann vísaði einnig til frumvarps sem nú liggur fyrir á Alþingi og miðar að því að hægt verði að veita erlendum brotamönnum reynslulausn fyrr og vísa þeim beint úr landi. Að hans mati gæti slíkt létt á kerfinu til skamms tíma, þótt það eitt leysi ekki vandann.
Víðir tók í svipaðan streng og sagði málið þegar í vinnslu hjá nefndinni. Hann kvaðst eiga von á að það fengi hraða afgreiðslu þar sem fáar athugasemdir hefðu borist.
Vilja meira rafrænt eftirlit og opnari úrræði
Báðir viðmælendur sögðu ljóst að grípa þyrfti til fleiri úrræða en hefðbundinnar fangelsisvistar. Guðmundur nefndi sérstaklega aukna notkun rafræns eftirlits, opnun áfangaheimila og fleiri opnari úrræði fyrir þá sem ekki þyrftu að afplána í lokuðu fangelsi.
Hann sagði einnig að til staðar væru meðferðarúrræði sem gætu tekið við fleiri föngum ef samið yrði við viðkomandi stofnanir og kröfur endurskoðaðar að einhverju marki.
Víðir lagði sömuleiðis áherslu á aukna endurhæfingu og fleiri tækifæri til að færa fólk úr öryggisfangelsum yfir í opnari úrræði, þar sem meiri möguleikar væru á að undirbúa það fyrir líf að afplánun lokinni.
Kalla eftir meira samtali og heildarlausn
Guðmundur sagði lykilatriði að þeir sem hefðu mesta þekkingu á málaflokknum kæmu saman og ynnu sameiginlega að lausn. Lausnirnar væru til staðar, en nýta þyrfti reynslu og sérfræðiþekkingu betur.
Þótt hann segðist sjá jákvæð teikn á lofti væri ljóst að núverandi ástand krefðist mun hraðari og markvissari viðbragða en hingað til.
Fangelsismál virðast því vera komin á þann stað að bæði starfsfólk, talsmenn fanga og stjórnmálamenn kalla eftir tafarlausum aðgerðum. Spurningin er hvort þær komi nógu hratt til að afstýra frekari þrengslum í kerfi sem margir telja þegar komið langt fram úr þolmörkum.
