Þetta kom fram í Reykjavík síðdegis á Bylgjunni í dag, þar sem rætt var um hvernig staða venjulegs launafólks, til dæmis kennara og kokks, hefði breyst á síðustu 30 til 40 árum þegar kæmi að húsnæðiskaupum.
Vilhjálmur rifjaði upp eigin reynslu frá þeim tíma þegar hann og eiginkona hans voru ung að stofna heimili. Hann sagði þau hafa verið komin með fjögur börn aðeins 26 ára gömul og að verkamannabústaðakerfið hefði skipt sköpum fyrir fjölskylduna.
Að hans sögn var helsti kostur kerfisins sá að það tryggði fólki öruggt húsnæði á mjög hagstæðum kjörum. Vextir hefðu verið lágir, á bilinu 1,5 til 2 prósent, og útborgun mun lægri en fólk þyrfti að standa undir í dag. Þá hafi kerfið gefið fjölskyldum öryggi, svo lengi sem þær stóðu í skilum.
Segir verkalýðshreyfinguna hafa ítrekað varað við
Aðspurður hvers vegna verkalýðshreyfingin hefði ekki gengið harðar fram í húsnæðismálum sagði Vilhjálmur að hreyfingin hefði um árabil kallað eftir aðgerðum. Hann nefndi að í tengslum við síðustu kjarasamninga hefðu margs konar starfshópar verið skipaðir til að fara yfir húsnæðisvandann og leita lausna.
Hann sagði þó að lítið hefði komið út úr þeirri vinnu. Það dygði ekki að halda glærukynningar og rekja hvað þyrfti að gera ef niðurstöðurnar næðu ekki lengra.
Vilhjálmur sagði að lengi hefði verið bent á framboðsvandann, bæði hvað varðaði nýbyggingar og lóðaskort. Nú væri hins vegar komin upp önnur staða sem afhjúpaði veikleika kerfisins með skýrum hætti.
Segir vandann ekki lengur aðeins liggja í framboði
Vilhjálmur vísaði til þess að nýjar íbúðir, sem væru tilbúnar til sölu, stæðu óseldar. Að hans mati sýndi það að vandinn snerist ekki lengur um framboðsskort.
Ástæðan væri sú að fólk kæmist ekki í gegnum greiðslumat og hefði ekki bolmagn til að taka húsnæðislán á þeim vaxtakjörum sem nú væru í boði. Hann hafnaði því alfarið að heimilin væru aðeins að halda að sér höndum, eins og hann sagði að stundum væri haldið fram. Staðan væri einfaldlega sú að stór hópur gæti ekki keypt.
Hann sagði fasteignaverð hafa hækkað stjórnlaust á örfáum árum og nefndi sem dæmi að í hans sveitarfélagi hefði það þótt stórfrétt þegar húsnæði fór fyrst yfir hundrað milljónir króna. Það hefði þó gerst fyrir aðeins þremur til fjórum árum og síðan hefði verðið haldið áfram að hækka.
Vilhjálmur sagði húsnæðisvandann birtast kynslóðum á ólíkan hátt. Eldri kynslóðir, sem hefðu keypt húsnæði við allt aðrar aðstæður, væru í allt annarri stöðu en ungt fólk sem nú væri að stofna heimili og fjölskyldu.
Að hans mati væri staðan sérstaklega þung fyrir ungt fólk sem reynir að fóta sig á markaðinum í dag. Hann sagði fasteignaverð hafa rokið upp úr öllu valdi og benti á að sveitarfélög bæru þar líka ábyrgð.
Hann sagði lóðaverð, innviðagjöld, byggingarréttargjöld og önnur gjöld hafa hækkað svo mikið að kostnaður væri orðinn gríðarlegur áður en fyrsta skóflustungan væri tekin. Að hans sögn gæti lóð ein og sér kostað 25 til 30 milljónir króna áður en framkvæmdir hæfust.
Segir sveitarfélög líta á lóðasölu sem tekjustofn
Vilhjálmur gagnrýndi sveitarfélög harðlega og sagði þau í auknum mæli líta á lóðasölu sem mikilvægan tekjustofn. Það væri að hans mati röng nálgun þegar um væri að ræða eina af frumþörfum hverrar fjölskyldu, það er að hafa öruggt húsaskjól.
Hann lagði áherslu á að húsnæði væri ekki eitthvert aukaatriði heldur grunnforsenda öryggis og lífsgæða. Því væri óásættanlegt að opinber gjöld og kostnaður í upphafi framkvæmda væru orðin svo há að þau útilokuðu stóran hóp frá markaðinum.
Telur stjórnvöld geta gripið inn í
Þrátt fyrir dökka myndina sagði Vilhjálmur ekki of seint að snúa þróuninni við. Hann sagðist telja að hér væri um heimatilbúin vandamál að ræða sem hægt væri að laga með markvissum aðgerðum.
Hann sagði að meðal þess sem þyrfti að skoða væri hvernig fjármálakerfið starfaði og hvernig stjórnvöld stæðu að málum gagnvart neytendum, heimilum og fyrirtækjum. Í því samhengi vék hann að arðgreiðslum ríkisins frá Landsbankanum og sagði rétt að spyrja hvort skortur á vilja til að létta byrðar heimila tengdist því að ríkið hefði miklar tekjur af bankakerfinu.
Vilhjálmur sagði þessar tekjur verða til hjá skuldsettum heimilum og fyrirtækjum. Á sama tíma sæju neytendur vexti sem væru að hans sögn komnir í kringum tíu prósent á óverðtryggðum lánum.
Gagnrýnir bankana fyrir að skila ekki vaxtalækkunum áfram
Hann gagnrýndi jafnframt að bankakerfið hefði að hans mati ekki skilað stýrivaxtalækkunum til almennings með fullnægjandi hætti. Hann nefndi sérstaklega að frá undirritun kjarasamninga hefði orðið 1,75 prósenta lækkun stýrivaxta, en að sú lækkun hefði ekki skilað sér til neytenda með þeim hætti sem vænta mætti.
Þvert á móti sagði hann verðtryggða vexti hafa hækkað. Spurði hann hví í ósköpunum þetta væri svona og sagði stöðuna einfaldlega galið ástand.
Vill endurvekja hugsunina um verkamannabústaði
Undir lok viðtalsins var Vilhjálmur spurður hvort kominn væri tími til að dusta rykið af hugmyndum sem líktust verkamannabústaðakerfinu. Hann sagðist svo sannarlega vilja sjá slíkt aftur.
Að hans mati næði vandinn ekki aðeins til þeirra sem væru að reyna að kaupa sína fyrstu íbúð heldur einnig til fólks á leigumarkaði, sem stæði frammi fyrir miklum hækkunum.
Hann vísaði til þess að leiguverðsvísitala hefði hækkað verulega frá undirritun kjarasamninga í mars 2019. Til einföldunar nefndi hann dæmi um leigu sem hefði farið úr 350 þúsund krónum í 410 þúsund krónur. Til að standa undir slíkri hækkun í ráðstöfunartekjum þyrfti samkvæmt hans útreikningum um 90 þúsund króna launahækkun, á meðan launataxtar hefðu ekki hækkað í sama takti.
Spyr hvar ábyrgðin liggi
Vilhjálmur sagði dæmið einfaldlega ekki ganga upp fyrir venjulegt launafólk. Því spurði hann hvar stjórnvöld væru og hvar þeir aðilar væru sem bæru ábyrgð á því að almenningur hefði aðgang að öruggu húsaskjóli.
Að hans mati er það eitt af stærstu verkefnum samfélagsins að tryggja fólki raunhæfan aðgang að húsnæði. Núverandi staða sýni hins vegar að bæði kaup- og leigumarkaðurinn sé orðinn svo þungur að stór hluti almennings eigi einfaldlega ekki möguleika.
